ประวัติองค์กร

กว่าจะเป็นอภัยภูเบศร

       “อภัยภูเบศร” เป็นคำที่เมื่อผู้คนได้ยินคงจะนึกถึงผลิตภัณฑ์จากสมุนไพรหรือการแพทย์แผนไทย ซึ่งกว่าจะมาถึงวันนี้อภัยภูเบศรนั้นมีที่มาในการพัฒนาสมุนไพรไทย จากเภสัชกรผู้หนึ่งนามสุภาภรณ์ ปิติพร ซึ่งจบการศึกษาและมารับราชการที่โรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศร จ.ปราจีนบุรี เป็นผู้ที่มีความสนใจในการใช้สมุนไพร และได้ทำการฝึกอบรมและให้ความรู้ด้านสมุนไพรแก่ประชาชนตามนโยบายสาธารณสุขมูลฐาน ครั้งหนึ่งเมื่อได้มีโอกาสได้ติดตามออกไปสำรวจสมุนไพรในป่า กับหมอยาพื้นบ้าน นามพ่อประกาศ ใจทัศน์ ทำให้ตระหนักว่าความรู้เรื่องสมุนไพรที่ตนเองเรียนมานั้นน้อยนิดเมื่อเทียบกับความรู้ที่มีอยู่ในชุมชนท้องถิ่น และขอเป็นลูกศิษย์ของพ่อประกาศ จากการเดินป่าและได้เรียนรู้จากหมอยาต่างๆจึงพบว่าในป่ามีพืชสมุนไพรมากมายที่สามารถใช้เป็นยา อาหาร เครื่องสำอางต่างๆได้

ยาสมุนไพรตำรับแรก

       ปี พ.ศ. 2529 ความรู้ที่ได้รวบรวมและสั่งสมมาจากพืชสมุนไพรและภูมิปัญญาไทย ได้กลายมาเป็นยาตำรับ “กลีเซอรีนเสลดพังพอนตัวเมีย” เพื่อร่วมกับกุมารแพทย์ในการรักษาโรคเริมในปากให้กับเด็ก และนั่นนับเป็นครั้งแรกที่มีการผลิตยาสมุนไพรไทย โดยนำกรรมวิธีและสารที่ใช้ในการแพทย์แผนปัจจุบันมาผลิตเป็นยาสมุนไพรในรูปแบบใหม่ จากนั้นโรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศรจึงได้ทำการผลิตยาจากสมุนไพรอื่นๆ พร้อมทั้งทำการศึกษาวิจัยผลการใช้ทางคลินิกภายใต้โครงการ GTZ ที่สนับสนุนโดยประเทศเยอรมนี ได้แก่ ฟ้าทะลายโจร ขมิ้นชัน ชุมเห็ดเทศ ปัจจุบันน่าจะเป็นสมุนไพรที่ผู้คนคุ้นหูคุ้นตา แต่การพัฒนานั้นไม่ได้มุ่งเน้นเพียงเพื่อให้ได้ผลิตภัณฑ์ แต่ยังทำการพัฒนาในเรื่องของเครื่องมือในการผลิตที่เหมาะสม ด้วยเทคโนโลยีที่เรียบง่าย และการทดสอบเอกลักษณ์ของสมุนไพรเพื่อเป็นการประกันคุณภาพของผลิตภัณฑ์

ก้าวแรกของยาสมุนไพรครบวงจร

       ปี พ.ศ.2540-2541 เมื่อประเทศไทยประสบปัญหาวิกฤตเศรษฐกิจ การพึ่งตนเองด้านการดูแลสุขภาพจึงเป็นหนทางหนึ่งในการแก้ไขปัญหาเพื่อฟื้นฟูเศรษฐกิจที่ยั่งยืน รัฐบาลได้เล็งเห็นศักยภาพและมอบโอกาสแก่โรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศรให้การสนับสนุนในการจัดทำโครงการสาธิตการพัฒนาผลิตภัณฑ์สมุนไพรอย่างครบวงจร โดยทำการศึกษาตั้งแต่กระบวนการปลูก การเก็บเกี่ยว การแปรรูปวัตถุดิบสมุนไพร การควบคุมคุณภาพวัตถุดิบ การผลิตเป็นผลิตภัณฑ์สำเร็จรูป ไปจนถึงการจำหน่าย มีการเปิดร้านจำหน่ายผลิตภัณฑ์สมุนไพร

         จากโครงการนี้เป็นจุดสำคัญที่ทำให้การพัฒนาสมุนไพรของโรงพยาบาลเชื่อมโยงกับชุมชนในฐานะเป็นผู้ผลิตสมุนไพร ภายใต้แนวคิด ระบบเกษตรอินทรีย์ เพื่อความปลอดภัยของทั้งเกษตรกร ผู้บริโภค และสิ่งแวดล้อม ซึ่งจะเป็นเครื่องมือในการสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชนหรือกลุ่มเกษตรกรไปพร้อมกัน โดยกำหนดเงื่อนไขที่จะรับซื้อวัตถุดิบสมุนไพรจากกลุ่มหรือชุมชนเท่านั้น แทนที่จะส่งเสริมให้เอกชนรายใหญ่ที่มีทุนเป็นผู้ผลิต แต่วัตถุดิบที่ชุมชนผลิตต้องมีคุณภาพตามที่กำหนด โดยโรงพยาบาลได้เข้าไปฝึกอบรมให้เกษตรกรสามารถทำการผลิตได้ ในขณะเดียวกันก็มีการตกลงราคาและปริมาณรับซื้อล่วงหน้า โดยให้ชุมชนมีส่วนร่วมกำหนดราคาเพื่อให้เป็นความธรรม

กลุ่มสมุนไพรบ้านดงบัง

       ชุมชนต้นแบบที่สนใจในการพัฒนาการปลูกสมุนไพรระบบเกษตรอินทรีย์ ในการพัฒนากลุ่มสมุนไพรมีเภสัชกรของโรงพยาบาลเข้าไปให้ความรู้เกี่ยวกับการใช้และสรรพคุณสมุนไพร และแนะนำวิธีเก็บเกี่ยวและการทำให้แห้ง เพื่อให้ได้วัตถุดิบที่มีคุณภาพ มีการจัดกิจกรรมโรงเรียนเกษตรอินทรีย์ ซึ่งเป็นกระบวนการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม มีการเรียนรู้ร่วมกันเกี่ยวกับระบบนิเวศในแปลง การบำรุงดิน การพัฒนาวิธีการปลูก การจัดการศัตรูพืชด้วยวิธีธรรมชาติ ด้วยการทดลองปลูกในแปลง รวมถึงการพัฒนาการแปรรูปวัตถุดิบสมุนไพรให้เป็นไปตามหลักเกณฑ์ที่ดีในการปลูกและปฏิบัติหลังการเก็บเกี่ยว จากความร่วมมือในการพัฒนาอย่างต่อเนื่องจนในปี 2545 กลุ่มสมุนไพรบ้านดงบังจึงได้รับรองมาตรฐานเกษตรอินทรีย์โดยการตรวจสอบรับรองของสำนักงานมาตรฐานเกษตรอินทรีย์ (มกท.) และได้รับการตรวจสอบว่ามีมาตรฐานทัดเทียมกับมาตรฐานเกษตรอินทรีย์ของสมาพันธ์เกษตรอินทรีย์นานาชาติหรือที่เรียกกันย่อว่าIFOAM(International Federation of Organic Agriculture Movements)

การจัดตั้งมูลนิธิโรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศร

       ปี 2545 ได้มีการจัดตั้งมูลนิธิโรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศรขึ้น เพื่อให้มีฐานะเป็นนิติบุคคล สามารถนำยาไปขึ้นทะเบียนกับสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) และวางจำหน่ายได้อย่างถูกต้องตามกฎหมาย ภายใต้การบริหารงานในรูปแบบคณะกรรมการบริหารของมูลนิธิ โดยได้มีมติให้จัดสรรผลกำไรของมูลนิธิ โดยแบ่งกำไรร้อยละ 70 มอบให้ โรงพยาบาลเป็นค่าใช้จ่ายทางการแพทย์ ส่วนอีกร้อยละ 30 เป็นของมูลนิธิที่จะใช้ในการพัฒนาสมุนไพรและดำเนินกิจกรรมเพื่อสังคม

       เพื่อรองรับการพัฒนาและการผลิตที่มีคุณภาพในปี 2546 มูลนิธิโรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศร จึงได้ก่อสร้างโรงงานสำหรับผลิตยา จัดซื้อเครื่องจักรสำหรับการผลิต เครื่องมือตรวจวิเคราะห์คุณภาพ รวมทั้งห้องปฏิบัติการจุลชีววิทยา พร้อมพัฒนากระบวนการผลิต ในปีนี้เอง โรงงานผลิตจึงได้รับการ รับรองมาตรฐานตามหลักเกณฑ์การผลิตที่ดี หรือ GMP (Good Manufacturing Practice) และได้รับการรับรองอย่างต่อเนื่องจนถึงปัจจุบัน โดยที่มูลนิธิได้พยายามพัฒนาปรับปรุงกระบวนการผลิต การตรวจวิเคราะห์ทั้งในหมวดของยา อาหาร และเครื่องสำอาง ปัจจุบันมูลนิธิโรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศรได้รับรอง GMP ในหมวดเครื่องสำอาง ยาแผนโบราณ และอาหารประเภทเครื่องดื่ม ครอบคลุมกระบวนการผลิตผลิตภัณฑ์และทั้งหมดได้รับการรับรองประเภท 2 ปี

ร่วมดูแลชุมชนและสังคม

        อีกด้านหนึ่งที่มูลนิธิให้ความสำคัญมากคือ การสร้างสรรค์กิจกรรมต่างๆเพื่อชุมชนและสังคม โดยเข้าไปมีส่วนร่วมในชุมชนเพื่อรักษาทรัพยากรท้องถิ่น ส่งเสริมภูมิปัญญาด้านสมุนไพร เน้นที่กระบวนการเรียนรู้ให้ชุมชนสามารถพึ่งตนเองได้ จากที่ตั้งของมูลนิธิโรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศร จังหวัดปราจีนบุรี ซึ่งเป็นพื้นที่ที่อยู่ชิดกับแหล่งความหลากหลายทางชีวภาพที่สำคัญ คือ อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่เป็นสิ่งที่ทุกคนควรร่วมดูแล

        มูลนิธิได้ให้ความสำคัญกับ การมุ่งเน้นที่เยาวชนในการร่วมกัน รักษ์เขาใหญ่ ทั้งเยาวชนภายในและภายนอกพื้นที่ สร้างความเข้าใจในการดูแลระบบนิเวศวิทยา การเรียนรู้เกี่ยวกับพืชสมุนไพรที่นำมาใช้เป็นยาสำหรับการรักษา และนำกลับไปใช้ทั้งในเรื่องของการอนุรักษ์พืชพรรณไม้ การใช้ประโยชน์จากทรัพยากรอย่างรู้คุณค่ามากขึ้นรวมทั้งสร้างเครือข่ายเยาวชนในการดูแลสิ่งแวดล้อม และสำหรับชุมชนที่สนใจในการปลูกพืชในระบบเกษตรอินทรีย์เช่น ชุมชนบ้านดงบัง มูลนิธิร่วมกับชุมชนในพัฒนาคนตั้งแต่รุ่นเยาวชนให้เกิดความรักในการรักษาทรัพยากรท้องถิ่น เรียนรู้จากชุมชนอื่นและแลกเปลี่ยนความรู้โดยการเป็นแหล่งศึกษาดูงานแก่ผู้สนใจ ถ่ายทอดองค์ความรู้ในการจัดการในกระบวนต่างๆ ของปลูกและแปรรูปสมุนไพรแก่สมาชิก ร่วมกันวางแผนในการทำงานกับชุมชน ดูแลให้ความรู้ในเรื่องของจัดทำบัญชีครัวเรือนเพื่อให้ชุมชนสามารถพึ่งตนเองได้ จากการที่มูลนิธิมีความเชื่อมโยงกับโรงพยาบาลจึงเข้าไปมีส่วนร่วมในกิจกรรมการส่งเสริมสุขภาพ เช่น การให้ความรู้ การดูแลตนเองสำหรับโรคไข้หวัด 2009 ร่วมกับมูลนิธิภูมิพลังแผ่นดินในการดูแลเรื่องยาเสพติด

รวบรวมองค์ความรู้และภูมิปัญญา

       องค์ความรู้เรื่องของสมุนไพรเป็นสิ่งที่มูลนิธิมีความตั้งใจในการส่งเสริมสนับสนุนการเก็บรวบรวมความรู้ภูมิปัญญาการใช้สมุนไพรเพื่อเป็นประโยชน์ในการนำมาดูแลสุขภาพของประชาชน ร่วมฟื้นฟูและพัฒนาภูมิปัญญาของชาติพันธุ์ให้คงอยู่ และใช้ประโยชน์ได้อย่างยั่งยืน มีพื้นที่เป้าหมายดำเนินการหลายจังหวัดทุกภาคของประเทศ เพื่อให้สามารถเก็บรวบรวมภูมิปัญญาของแต่ละท้องถิ่นให้ได้มากที่สุด โดยสร้างกิจกรรมพบปะหมอยากับผู้สนใจในท้องถิ่น มีการถ่ายทอดความรู้ จัดนิทรรศการเผยแพร่ และสาธิตนำความรู้ด้านสมุนไพรให้เกิดประโยชน์ในด้านการรักษาสุขภาพให้กับคนในชุมชน และสร้างงานแก่ชุมชน

       จากคุณประโยชน์ของสมุนไพรหลายชนิดที่เริ่มหายไปจากความรู้ของชุมชนท้องถิ่นและประชาชนทั่วไป มูลนิธิโรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศรมีความตั้งใจที่จะมีการอนุรักษ์หรือขยายพันธุ์ แทนที่จะถอนทิ้งทำลายเพราะไม่รู้จักคุณค่า และมีการนำกลับมาใช้ประโยชน์ทำให้เกิดยาจากสมุนไพรในรูปแบบใหม่ ที่เป็นการผสมผสานภูมิปัญญาไทยกับวิทยาศาสตร์สมัยใหม่ ซึ่งมีประสิทธิภาพ ความปลอดภัย และผลิตผลิตภัณฑ์สมุนไพรในโรงงานที่ได้รับการรับรองมาตรฐาน GMP และใช้ทดแทนยาแผนปัจจุบันได้เป็นอย่างดี ทำให้ศักยภาพของสมุนไพรเป็นที่ยอมรับ และพัฒนาผลิตภัณฑ์สมุนไพรได้ขยายไปมากกว่ามิติที่เน้นสรรพคุณด้านยา ทำให้ผู้บริโภคและคนรุ่นใหม่ยอมรับประโยชน์ในด้านอื่นๆ เช่น การใช้เป็นเครื่องสำอาง เครื่องดื่ม ผลิตภัณฑ์สำหรับสัตว์เลี้ยง จึงเป็นการนำคุณค่าของสมุนไพรกลับมาสู่วิถีชีวิตในสังคมสมัยใหม่